معماری ایران تاکنون از دو دیدگاه متفاوت بررسی شده است: دیدگاه اول مطالعات تلاشگرانی عمدتا اروپایی همچون پوپ، گیرشمن و گدار است که معماری ایران را تاریخ نگارانه دیده و نگاشته اند. در میان نظریه پردازان ایران نیز تلاش مفصل و قابل تقدیر پیرنیا با همین رویکرد و با نگاه تازه ای در قالب سبک شناسی تا حدودی راه و روش مشابهی را پیموده است. دیدگاه دوم، رویکرد گونه شناسی معماری ایران است که توجه کسانی همچون اتینگاوزن، بلوم، گرابار و هیلن براند را به خود جلب کرده است. در این مقاله ضمن معرفی این رویکردها به ویژگی های رویکرد اندیشه ای در معماری ایران می پردازیم.در مقاله حاضر، با روش تحلیل محتوایی، ضمن بررسی پژوهش هایی که در دو رویکرد تاریخ نگرانه و گونه شناسی انجام یافته، اقدام به معرفی اندیشه ای می شود که بن مایه معماری ایران را تشکیل می دهد. نتیجه اینکه معماری ایران بر مبنای اندیشه ای فلسفی شکل گرفته که ریشه در ارزش های اعتقادی دارد و در دوران های مختلف سرافرازانه نمونه های قابل توجهی را ارایه کرده است.

این مقاله به بررسی دقیق مسجد جامع فردوس در جنوب غربی خراسان که نقشی کلیدی در توسعه معماری سلجوقی در این منطقه داشته است، میپردازد. طرح اولیه مسجد و گسترش آن نامشخص است. ایوان رفیع و دو گنبدخانه در طرفین آن در ضلع غربی (قبله) حیاط، هسته مرکزی مسجد را تشکیل میدهند. هدف اصلی مقاله، تحلیل معماری مسجد و نشان دادن ارتباط آن با سبک معماری مسجد سلجوقی در منطقه خراسان است. در طول اقدامات حفاظتی و بازسازی در سال، 2006 برخی از مواد تازه کشف شد. یافتههای جدید ویژگیهای اولیه مسجد ر و شکلگیری آن را آشکار میکند. این مقاله در ابتدا تاریخ شهر را توصیف و ویژگیهای معماری آن را تعریف و سپس اطلاعات موجود را برای پاسخ به سؤالات پژوهش بررسی و تحلیل میکند. با توجه به نتایج بررسیهای باستانشناسی، این مطالعه طرح کلی مسجد را بهعنوان نمونهای دیگر از مسجد دو ایوانی نشان میدهد که ممکن است قدمت آن به سالهای پایانی قرن ششم/ دوازدهم باشد. علیرغم اهمیت مسجد، هیچ مطالعه تفصیلی در مورد این بنا منتشرنشده است. نقشه دقیق پلان و مقاطع این بنا با طرح پیشنهادی بازسازی مسجد برای اولین بار در این مقاله منتشر میشوند.

با پیشرفت های صنعتی، افزایش جمعیت و گسترش رفت و آمد میان شهرها و روستاها و رواج وسایل ارتباطات جمعی، با بررسی ساخت و سازهای روستایی دوران معاصر با نمونه های متعددی از طرح ها یا ساختمان های روستایی احداث شده مواجه می شویم که دچار انواع نابسامانی در طرح، انتخاب سیستم ساختمان، اندام ها، عناصر عملکردی و کیفیت ساخت و اجرا است، نابسامانی هایی که در هنگام بهره برداری ساکنان به شدت بروز پیدا می کند و موجب ناخرسندی آنان و همچنین عامل به وجود آمدن شرایط نامناسب اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در آینده می گردد. معماری به مثابه ظرفی که تمامی ابعاد زندگی انسان را تحت نظر دارد در اینجا با نمودی نامناسب، باعث ناخشنودی است. بخشی از این نابسامانی ها که آثار آن در مرحله بهره برداری بیشتر نمایان می شود، بی توجهی یا کم توجهی به اهداف و اصول صرفه جویی در مصرف انرژی و طراحی همساز با محیط و اقلیم است که علاوه بر پیامدهای اقتصادی، تاثیر چشمگیری بر سطح آسایش و بهداشت ساکنان می گذارد و از لحاظ اجتماعی بر آداب، رسوم، سنن و روش زندگی روستائیان موثر خواهد بود. این ابعاد از تاثیرگذاری ها، در نهایت پایداری را دچار خسران می نماید و در پی آن روستا متضرر خواهد شد.توسعه پایدار روستایی با رویکردهای زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی، در صورت تجمیع تمامی ابعاد روستا میسر خواهد بود. به منظور بروز پایداری در روستا باید از جزء به کل نگریست و گام برداشت، با توجه به موضوع این پژوهش؛ مسکن به عنوان یک جزء می تواند به عنوان کلیتی عمل کند که در صورت اجرا و طراحی صحیح از مصداق های پایداری بوده و گامی مناسب به سوی توسعه پایدار باشد. این مقاله که با مطالعات و بررسی های لازم و اسناد موجود در دسترس تالیف شده است، سعی دارد عوامل موثر بر تغییرات ساخت و ساز مسکن روستایی و چگونگی عملکرد صحیح آن در توسعه روستا را روشن سازد و با ارائه راهکارهایی مناسب در راستای تداوم معماری مسکن روستایی گام برداشته و به عنوان یک جزو اساسی موجبات پایداری در روستا را فراهم آورد.

چارتاقی حجم اصلی، پایه و با فراوانی زیاد در معماری ایران است. از کارکردهای قدیمی این عنصر می توان به ساخت نیایشگاه مهر، آناهیتا و سپس آتشکده اشاره کرد که پس از ورود اسلام نیز، به عنوان شاکله اصلی مسجد و امامزاده مورد استفاده قرار گرفته است. بسیاری از صاحب نظران، چارتاقی را نه صرفا عنصری عملکردی، بلکه دارای جنبه های اسطوره ای و مقدس معرفی می کنند. از سویی در میان اساطیر ایرانی، کوه عنصری چندوجهی، کارکردی و مقدس بوده است. به همین خاطر، بسیاری از آیین های باستانی در ارتباط مستقیم با کوه ها برپا می شده و غارهای داخل کوه نیز مانند سایر تمدن ها، از اولین معابد در ایران محسوب می شوند و مشاهده می شود ایرانیان معابد خود را با توجه به تقدس کوه و غار بنا کرده اند. گاهی معابد را در دامنه یا بالای کوه و گاهی همچون ایلامی ها، آنها را به شکل زیگورات و با الهام مستقیم از کوه می سازند. بدین ترتیب، معماری ساخته بشر، گاه تقدس خود را از کوه می گیرد. لذا در ارتباط با چارتاقی این سوالات مطرح است که ریشه تقدس آن چیست و چه ارتباطی میان جنبه های اسطوره ای و تقدس آن مانند زیگورات با کوه وجود دارد؟ پژوهش حاضر با روش کیفی مطالعه اسنادی و با رویکردی اکتشافی به بررسی آیین های مشترک طواف و قربانی میان سه عنصر کوه، زیگورات (به عنوان عنصر واسطه) و چارتاقی و همچنین رابطه هریک از این عناصر با مهر یا خورشید پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می دهد با ازمیان رفتن زیگورات ها در ایران، رابطه میان کوه و معماری معابد ایران ازبین نرفته است. می توان گفت این رابطه اسطوره ای کماکان میان چارتاقی و کوه برقرار بوده و به تعبیری چارتاقی تداوم تقدس کوه در معماری ایران است.

ارامنه، آریایی و هم نژاد ایرانیان هستند که به جهت اعتقادی اشتراکات زیادی دارند، از جمله پرستش ایزدان مهر، اناهیتا و اهورامزدا که معمولا در بلندی ها به نیایش آنان می پرداختند. رسم برپایی معابد برفراز کوه ها و تپه ها و تبدیل آن به کلیسا و صومعه های قرون اولیه مسیحی از این باورها برخاسته چنان که نمونه های آن در زیارتگاه های بی شماری بر تپه ها و کوه ها وجود دارد که پیشینه آنان به گذشته های دور و زمان نیایش مهر و اناهیتا و زرتشت باز می گردد. در زمان هخامنشیان ایزدان سه گانه پرستیده می شدند ... در زمان پارتیان نیز مورد توجه دین عمومی و حتی دین رسمی بوده اند، اگرچه ما متونی موید این امر در ایران نداریم اما مدارک کتبی نسبت به وجود آن در ارمنستان به دست آمده است. میترا در ارمنستان از ایزدان بسیار محبوب و مورد علاقه و احترام فراوان بوده که معابد بسیار و برجا مانده از مهرپرستی پس از مسیحیت در شرق ارمنستان اهمیت و حضور مهر را در این منطقه تایید می کند. در زمان ساسانیان و با رونق گرفتن آیین زرتشت، میترا در ردیف یکی از ایزدان آمده، در مهریشت می بینیم که چگونه بی آنکه خبری از میترای کبیر هخامنشی و اشکانی باشد، میترا با هویتی زیباتر، با هزار گوش و هزار چشم قدم به عرصه وجود می گذارد. سرزمین قفقاز به خصوص ارمنستان از مناطق مهم پرستش میترا پیش از مسیحیت بوده است. بنا به نظر مشهور پژوهشگران، ارمنستان اولین جایگاه رسمی شدن مسیحیت است و قدیمی ترین کلیسای حکومتی جهان (سنت اچمیادزین، قرن 4 میلادی) در آنجاست. صومعه های قدیمی که در نقاط کوهستانی و بر بلندی بنا شده اند نشانه هایی از نیایشگاه های باستان را در خود دارند. آنها دارای آثار مهمی از معماری معابد میترایی هستند که اگرچه تبدیل به کلیسا شده اند، اما نمونه های بسیار اصیل و بکر از تحول مهرپرستی به مسیحیت را به نمایش می گذارند. در میان بناهای مذهبی موجود در منطقه قفقاز طی بررسی های میدانی آثاری کهن از بازیلیک ها (کلیساهای اولیه) و نیایشگاه های غاری جلب نظر کردند. مهرابه های غاری گغارد در نزدیک ایروان، پایتخت ارمنستان نشانه مهمی است که حضور قوی این آیین را در شکل ابتدایی و خالص اولین نیایشگاه ها و تبدیل آن به کلیسا نشان می دهد. فضای غاری کلیسای گغارد در دل صخره های عظیم از کهن ترین نمونه های کلیسا در مجاورت غار معبد است که دارای نشانه های مهم چشمه داخل شبستان غاری، پنجره رو به شرق، مذبح و مهراب است. بقایای نیایشگاه باستانی اوپلیستیخه در گرجستان و مهرابه کلیسای قرن چهارم بر فراز تپه ای در همین مکان از نمونه های دیگری است که حضور اولیه آیین مهر و تداوم و دگردیسی آن در مسیحیت را نشان می دهد. این مقاله بر اساس مطالعات کتابخانه ای و برداشت های میدانی در سفر علمی- پژوهشی به منطقه قفقاز و تجزیه و تحلیل یافته ها از طریق روش تحقیق اکتشافی تنظیم شده است.

توجه به ویژگی ها و خصوصیات متداوم در فرهنگ بومی از مقولاتی است که ریشه در تاریخ معماری ایران دارد و موجب شده است مؤلفه های معماری ایران در طی قرون مختلف بستری تکوینی همگام با رشد و دگرگونی های فرهنگ ایرانی داشته باشد. ورود فرآورده های معماری غرب و تغییر ساختارهای فضایی گذشته، سبب از بین رفتن معماری بومی شده و در مقابل آن حس نوستالژی و یا حسرت نسبت به گذشته را ایجاد کرده و در پی آن توجه به ساختارهای معماری بومی از ورای توجه به مؤلفه های شکلی و تقلید از قالب های فضایی سنتی و بومی به صورت مؤلفه های تزئینی، توجه به معنا، مدنظر صاحبان اندیشه بوده است. ارتباط بین صورت و ماده و محتوا و قالب در معماری گذشته، روح خلاق و سازنده تفکر ایرانی را شکل می دهد، در این صورت است که معماری به صورت فضاهای چندبعدی و چندسطحی نمایان و بدین طریق خاطره ای در ذهن فرد تبلور می یابد که این خاطره سبب تقویت بنیان های معماری امروز می شود. این پژوهش نیز با بررسی ریشه های متداوم و ریشه های گسست سعی در آسیب شناسی و تحلیل عناصر کالبدی و فضایی خانه های بومی با رویکردی معنایی دارد.اهداف پژوهش:شناسایی شاخص های متداوم اثرگذار در ارزش های معماری هر منطقه.شناسایی عوامل شکل دهندۀ تداوم معماری در خانه های بومی اردبیل.سؤالات پژوهش:کدام مؤلفه و شاخص می تواند در تداوم ارزش های معماری هر منطقه تأثیر داشته باشد؟چگونه می توان عوامل شکل دهندۀ تداوم معماری را در خانه های بومی اردبیل شناسایی کرد؟

از تحولات مهم دوره تیموریان رونق انواع هنر ها و پیدایش سبک های هنری بوده است. تیمور و جانشینانش با گرددآوری هنرمندان از مناطق مختلف در مرکز حکومتی خود و آنان را در جهت اهداف سیاسی و فرهنگی خویش به خدمت گرفتند. هنرمندان با بناهای کاخ های متعدد و تزئین آنها، اقتدار، عظمت و شکوه حکومت تیموریان را به نمایش گذاشتند. در عین حال هنرمندان مفرح بخش اوقات فراغت و روحیات سلاطین و درباریان حکومتی بودند. هنر ابزاری بود که سلاطین و رجال حکومتی با کمک آن بر اعتبار و شهرت خود می افزودند. بررسی نقش هنرمندان تیموری در تجلی ساختن اقتدار و کسب شهرت حکومت تیموری و فراهم نمودن محافل بزم تیموریان موضوع بحث این مقاله است که به روش تحلیلی و توصیفی، با بهره گیری از منابع تاریخی به تبیین آن پرداخته و در نتیجه نشان داده شده است که تیموریان چگونه از هنر جهت کسب شهرت و مشروعیت و اقتدار خود بهره گرفتند.